Zwarte Piet
Zwarte Piet[bewerken | brontekst bewerken]
Zwarte Piet is in Nederland en België de bekende helper van Sinterklaas, een figuur die zijn oorsprong vindt in de 19e eeuw en door de jaren heen meerdere transformaties heeft doorgemaakt.
Volgens de traditionele overlevering komen Sinterklaas en Zwarte Piet in de maand november met de stoomboot uit Spanje aan, klaar om cadeaus en lekkernijen te brengen aan kinderen. Wat begon als een donkere en enigszins angstaanjagende figuur, bedoeld om kinderen discipline bij te brengen, is in de loop van de tijd geëvolueerd naar de huidige vriendelijke en speelse kindervriend. Aanvankelijk was er slechts één Zwarte Piet, maar sinds het midden van de 20e eeuw zijn er vaak meerdere Pieten die Sinterklaas bijstaan.
De taken van Zwarte Piet[bewerken | brontekst bewerken]
Zwarte Piet speelt een veelzijdige rol in het sinterklaasfeest. Van het strooien van strooigoed tijdens de Sinterklaasintocht tot het bezorgen van cadeaus in de schoen door de schoorsteen. Hij assisteert Sinterklaas bij zijn reizen door Nederland en België en zorgt ervoor dat de voorbereidingen voor pakjesavond soepel verlopen. Een van zijn bekendste taken is het inpakken en verdelen van de cadeautjes, een logistieke taak die hij met veel zorg uitvoert.
Het uiterlijk van Zwarte Piet[bewerken | brontekst bewerken]
Het uiterlijk van Zwarte Piet is door de jaren heen steeds opnieuw gedefinieerd. Traditioneel droeg hij een kleurrijk pagekostuum, geïnspireerd op de mode van de 16e eeuw. Dit bestaat vaak uit een maillot, een uitbundige pofbroek, een jas met molensteenkraag en manchetten. Zwarte Piet draagt ook een opvallende baret met veer, een accessoires die zijn adellijke voorkomen versterkt. In het verleden werd Zwarte Piet vaak afgebeeld met een tuchtroede, een roede waarmee hij stoute kinderen zou straffen, en een jutezak waarin hij stoute kinderen zou meenemen. Deze attributen zijn echter in de loop van de tijd grotendeels verdwenen, omdat de focus meer kwam te liggen op de vriendelijke en vrolijke kanten van het personage.
Het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland heeft in 2015 aangegeven dat Zwarte Piet volgens nieuwe richtlijnen een bruine gelaatskleur en donker krullend haar zou hebben, wat later verder werd geëvolueerd naar de Zwarte Piet met alleen roetvegen. De oorspronkelijke versie van Zwarte Piet, met zijn zwarte gelaatskleur, kroeshaar en gouden oorringen, werd als kwetsend beschouwd en leidde tot brede maatschappelijke discussie in zowel Nederland als België.
Zwarte Piet door de jaren heen[bewerken | brontekst bewerken]
Zwarte Piet heeft een rijke geschiedenis, waarin hij verschillende gedaantes heeft aangenomen. Van de strenge knecht van Sinterklaas, die kinderen moest leren gehoorzaam te zijn, tot de vrolijke en behulpzame assistent die kinderen blij maakt met cadeautjes en lekkernijen. Het personage werd in de loop der jaren aangepast aan de veranderende maatschappelijke normen en inzichten.
De kledingstijl van Zwarte Piet lijkt gebaseerd te zijn op het uniform van pages in Spanje uit de 16e eeuw, die de rijke adel dienden. Deze historische achtergrond werd met name populair in Nederland en België na de Tweede Wereldoorlog, toen het Sinterklaasfeest zijn huidige vorm begon aan te nemen.
Moderne transformaties[bewerken | brontekst bewerken]
Sinds de jaren 2010 is er een toenemende maatschappelijke discussie ontstaan over het uiterlijk van Zwarte Piet. In veel steden werd de traditionele Zwarte Piet vervangen door een Zwarte Piet met alleen roetvegen op het gezicht in plaats van een volledig zwart geschminkt gezicht. Dit symboliseert het feit dat Zwarte Piet door de schoorsteen klimt om cadeautjes te brengen. Hoewel deze verandering door sommigen werd verwelkomd als een vooruitgang, zorgde het ook voor verdeeldheid onder anderen die de traditionele Zwarte Piet wilden behouden.
Geschiedenis[bewerken | brontekst bewerken]
Voorlopers[bewerken | brontekst bewerken]
In Nederland zijn er geen aanwijzingen voor het bestaan van een knecht van Sinterklaas vóór het einde van de 18e eeuw. Rond 1800 verschijnt er een prent waarop Sinterklaas te paard is afgebeeld met een voetknecht in deftige kleding. Deze prent toont echter geen specifieke afbeelding van de Sint, maar is overgenomen uit een paardrijschoolboek. Het personage van de knecht werd op dat moment in literaire en artistieke contexten verbeeld, maar het is onduidelijk wanneer Sinterklaas en zijn zwarte knecht daadwerkelijk werden geënsceneerd.
In de 19e eeuw verschijnt de knecht van Sinterklaas als een zwarte figuur in verschillende verhalen. Zo schreef archivaris Laurens Philippe Charles van den Bergh in 1836 over de 'zwarte knecht van St. Nikolaas', en dichter Joseph Alberdingk Thijm herinnerde zich in 1884 een ‘strooiavond’ waar een kroesharige knecht genaamd 'Pieter-mê-knecht' aanwezig was. In verschillende plaatsen werd de knecht van Sinterklaas verbeeld als een donkere figuur, soms vergezeld van kettingen of een roe.
Verder werd er in de documentaire ' Wild Geraas' uit 2016 gesteld dat Zwarte Piet mogelijk verwijst naar Moren die in Venetië leefden. Deze Moren werden vaak afgebeeld in een kledingstijl die overeenkomsten vertoont met het uiterlijk van de huidige Zwarte Piet.
Boeman vóór 1850[bewerken | brontekst bewerken]
In de periode vóór 1850 bestond er al een personage in de folklore dat vaak werd afgebeeld als een donkere man of een duivelse gedaante. Deze figuur werd doorgaans aangeduid als "Klaas," maar soms werd hij ook wel "Bullebak," "Zwarte Man" of "Piet met de Pooten" genoemd. Dit personage, vaak uitgedost in kleurrijke kleding en soms voorzien van rammelende kettingen, was een boeman die kinderen aanzette tot gehoorzaamheid. Zijn gezicht werd zwart gemaakt met roet of hij droeg een masker, en hij was soms verkleed als een harlekijn met belletjes. Hoewel hij snoepgoed uitdeelde aan kinderen, werd hij tegelijkertijd ingezet om hen schrik aan te jagen.
In een weekblad uit 1792 wordt een dergelijke figuur beschreven, waarbij iemand zijn gezicht zwart maakt en met kettingen rammelt om de kinderen angst aan te jagen, terwijl hij zich voordoet als Sinterklaas die stout gedrag bestraft. Ook het motief van de Zwarte Man als boeman komt naar voren in een gedicht uit 1778, waarin de boeman stoute kinderen dreigt te straffen.
De naam "Zwarte Piet" werd soms geassocieerd met de duivel, zoals in Vlaanderen, waar hij "Pietje Pek" werd genoemd. Ook andere mythische wezens, zoals kobolden of aardgeesten, droegen deze naam. Bovendien was "Zwarte Piet" een veelgebruikte bijnaam onder rovers en misdadigers in de 17e en 18e eeuw. Een voorbeeld hiervan is Pieter Anthonisz. le Fever, die in 1695 in Amsterdam werd opgehangen en bekendstond als "Swarte Piet van Leiden."
Historicus Allison Blakeley suggereert dat Sinterklaas in de eeuwen na de Reformatie soms werd neergezet als een sinister figuur, mogelijk als gevolg van protestantse afkeer van katholieke heiligenverering. Dit kan verklaren waarom Sinterklaas in sommige gebieden, zoals op de Waddeneilanden, met zwartgemaakte gezichten of maskers werd afgebeeld. Volgens volkskundigen heeft de boeman, onder invloed van het protestantisme, de plaats van Sinterklaas ingenomen en zijn naam overgenomen, wat leidde tot een figuur waarin tegenstrijdige elementen werden verenigd.
In sommige bronnen wordt beschreven hoe zwarte mannen of verklede figuren op sinterklaasavond bij huizen aanklopten, voorzien van kettingen, maskers en koeienhuiden met horens. Zij vroegen met holle stem of er stoute kinderen waren, en ouders dreigden soms dat zij de "zwarte man met de lange baard" zouden halen als de kinderen zich misdroegen. Dit soort figuren kwam ook voor in Noord-Duitsland, waar ze net als in Nederland een combinatie waren van Sinterklaas en een zwarte boeman.
Jan Schenkman als vernieuwer[bewerken | brontekst bewerken]
De vroegste afbeeldingen van een zwarte knecht als metgezel van Sinterklaas zijn te vinden in prentenboekjes, waarvan het boek Sint Nikolaas en zijn knecht uit 1850, geschreven door de Amsterdamse onderwijzer Jan Schenkman, de oudste is. Dit boekje was baanbrekend omdat het voor het eerst een donkere knecht naast Sinterklaas introduceerde. Schenkman gaf de knecht in eerste instantie geen naam en kleedde hem eenvoudig, mogelijk in matrozenkleding. Hoewel de knecht later uitgroeide tot de figuur die wij nu kennen als Zwarte Piet, lijkt Schenkman niet bewust te hebben geprobeerd om een slaaf na te bootsen.
In latere edities kreeg de knecht een ander uiterlijk, met opvallende kleding zoals een pofbroek en een baret, wat hem het uiterlijk van een page gaf. Waar dit beeld precies op gebaseerd was, is niet geheel duidelijk, maar er zijn verschillende theorieën. Sommige onderzoekers denken dat het geïnspireerd is door de pages die rijke kooplieden destijds als bedienden hadden, of zelfs door verhalen over jonge Nubische bedienden in koninklijke kringen. Wat vaststaat, is dat Schenkman met zijn boek een belangrijke bijdrage leverde aan de moderne sinterklaasviering. Het boek beïnvloedde sterk hoe Sinterklaas en zijn knecht werden afgebeeld en droeg bij aan de overgang van de oudere, zwartgemaakte Sinterklaasfiguren naar een nieuwe invulling van het feest.
Veranderingen na de introductie[bewerken | brontekst bewerken]
Na de introductie van de zwarte knecht in het sinterklaasverhaal, groeide deze figuur snel in populariteit. In 1859 werd al vermeld dat veel Sinterklazen zich lieten begeleiden door een "ander personaadje", een knecht die bekend stond als "Pieter mijn knecht" en die net zo populair werd als de Heilige Bisschop zelf. Verschillende elementen uit oudere tradities, zoals de zwarte boeman, werden geïntegreerd in de viering, en de jeugd begon zich in lijn met deze nieuwe rol te verkleden. Hoewel de naam Zwarte Piet nog niet wijdverspreid was, werden namen zoals Zwartjan of Zwartejan in die tijd wel gebruikt.
Tegen de jaren 1880 werd de zwarte helper een steeds bekender verschijnsel. Zo werd hij bijvoorbeeld ingezet tijdens sinterklaasvieringen in Amsterdam, en verscheen hij in prentenboeken en op centsprenten. Vaak werd hij afgebeeld op een ezel, naast Sinterklaas. De rol van Zwarte Piet als bestraffer van stoute kinderen, waarbij hij met kettingen rammelde en soms met de roe sloeg, begon zich na 1890 te ontwikkelen.
De naam "Zwarte Piet" raakte tegen 1895 steeds bekender. Andere namen, zoals Assiepan, Hans Moef en Jacques Jour, werden regionaal nog enige tijd gebruikt, maar uiteindelijk werd Zwarte Piet de gangbare naam. Bij openbare sinterklaasvieringen werden steeds vaker 'zwarte knechten' ingezet, wat bijdroeg aan de verspreiding van het personage in heel Nederland.
Vanaf het begin werd de huidskleur van Zwarte Piet steeds zwarter voorgesteld, tot in 1911 de verklaring werd gegeven dat hij zwart werd door het klimmen in schoorstenen. Dit idee vond ook ingang in Vlaanderen, waar het pas vanaf 1992 in populaire media verscheen.
In recente jaren, mede door de maatschappelijke discussie over het stereotiepe karakter van Zwarte Piet, verdwenen sommige traditionele kenmerken. In plaats daarvan verschenen varianten zoals een Zwarte Piet met alleen wat roetvegen, waarbij roetvegen het gevolg zouden zijn van het klimmen in schoorstenen. Ook regenboogpieten en witte pieten kwamen op in deze periode, waarmee het personage zich verder bleef ontwikkelen en aanpassen aan de tijdsgeest.
Aantal Pieten[bewerken | brontekst bewerken]
Het aantal Pieten dat Sinterklaas vergezelde, is in de loop van de tijd aanzienlijk toegenomen. In 1924 werd Sinterklaas tijdens zijn intocht in Amsterdam nog vergezeld door slechts één Piet. Tien jaar later, in 1934, waren er al zes Pieten aanwezig. Deze waren oorspronkelijk Surinaamse matrozen die deelnamen aan de festiviteiten. Vanaf de jaren dertig begon het aantal Pieten in Nederland en zelfs in Nederlands-Indië verder te groeien.
Na de Tweede Wereldoorlog, toen Canadese militairen in Nederland een sinterklaasviering organiseerden, werd het gebruik van meerdere Pieten verder verspreid. De intochten evolueerden en in 2013 waren er tijdens de intocht van Sinterklaas in Amsterdam zelfs meer dan 600 Pieten, inclusief vrouwelijke Pieten.
Ondanks deze groei blijft in veel traditionele liedjes en verhalen nog steeds gesproken worden van slechts één Piet, aangezien oude teksten zelden zijn aangepast aan de veranderingen.
In de 21e eeuw hebben de Pieten een meer dynamische rol gekregen. Ze worden vaak afgebeeld als acrobaten en grappenmakers die ondeugende streken uithalen. Tegenwoordig hebben veel Pieten, met name in televisieshows, een specifieke taak binnen de organisatie van het Sinterklaasfeest. Zo zijn er nu inkooppieten, inpakpieten, magazijnpieten, jongleerpieten en transportpieten.
Van knecht naar kindervriend[bewerken | brontekst bewerken]
In de loop van de tijd heeft Piet een opvallende transformatie ondergaan, van onderdanige knecht naar geliefde kindervriend. Tot ver in de tweede helft van de 20e eeuw werd Zwarte Piet vaak afgebeeld als de grappige, soms onhandige knecht van Sinterklaas. Hij sprak gebrekkig Nederlands en zijn verschijning bracht zowel een gevoel van humor als een lichte angst bij kinderen teweeg. Ondanks zijn klunzige karakter werd Piet in sommige verhalen ook geprezen om zijn wijsheid en vaardigheden, zoals blijkt uit liedjes waarin hij werd omschreven als iemand die alles zag en zich nooit vergiste.
Met de komst van immigranten uit Suriname in de jaren na de onafhankelijkheid van 1975, begon Piet in Nederland soms te spreken met een Surinaams accent, wat leidde tot een discussie over de etnische implicaties van zijn verschijning. Langzamerhand werden elementen zoals kroeshaar, grote oorbellen en breed geschminkte lippen aangepast om tegemoet te komen aan maatschappelijke bezwaren. De zwarte kleur van Piet begon te vervagen, waarbij de nadruk kwam te liggen op het feit dat zijn uiterlijk niet langer een etnische achtergrond weerspiegelde.
Ook het karakter van Piet veranderde. Waar hij in de 19e eeuw werd ingezet om kinderen af te schrikken, door hen te dreigen mee te nemen in de zak naar Spanje of te straffen met de roe, werd deze rol in de loop van de 20e eeuw minder prominent. Onder invloed van veranderende opvoedkundige ideeën verdween de roe geheel uit het beeld, en ook het dreigende aspect van Piet verdween. Hoewel sommige oude sinterklaasliedjes nog steeds verwijzen naar zijn straffende rol, is Piet tegenwoordig vooral de vrolijke helper die snoep en cadeautjes uitdeelt.
In de moderne tijd is Piet geëvolueerd tot een vrolijke kindervriend die de oude, soms wat verstrooide Sinterklaas helpt. Hij strooit pepernoten en snoepgoed en draagt nog steeds de zak, maar deze is nu gevuld met lekkernijen in plaats van stoute kinderen. De transformatie van Piet weerspiegelt een bredere verschuiving in het sinterklaasfeest naar een meer kindvriendelijke en feestelijke viering.
Sint-Maarten en Sint-Pieter[bewerken | brontekst bewerken]
In sommige streken wordt het Sint-Maartenfeest, net als het sinterklaasfeest, vergezeld door een Zwarte Piet-achtige figuur. In de omgeving van Veurne en Ieper is het gebruikelijk dat Sint-Maarten wordt bijgestaan door een zwarte knecht. Ook in Venlo was dit vroeger het geval, waar een soortgelijke helper Sint-Maarten vergezelde.
In het Friese dorp Grouw had men een eigen variant van Sinterklaas: Sint Piter. Deze figuur werd traditioneel vergezeld door Swarte Pyt, een zwarte knecht die lijkt op Zwarte Piet. In 2020 werd Swarte Pyt echter vervangen door een nieuwe metgezel, genaamd Aldemar, een personage dat meer in lijn ligt met moderne opvattingen en wordt omschreven als een natuurmens. Hiermee is een overgang gemaakt naar een nieuwere interpretatie van deze traditionele figuren.